Doe maar niets

Ineffectief gedrag leidt tot niets... 

Onder het hoofdstuk ‘Literatuur’ van deze website heb ik het boekje ‘Leiderschap en zelfbedrog’ aangeraden. Het boek is te plaatsen in de categorie ‘persoonlijke effectiviteit’. En dan vooral: welk gedrag vertonen we waarmee we niet effectief worden? ‘Niet effectief’ betekent dat je niet bereikt wat je wilt bereiken. Dat is nogal wat. Als je het naar de werkomgeving vertaalt, betekent het dat je bezig kunt zijn zonder dat dit het beoogde resultaat oplevert.

In het boek wordt een voor iedereen herkenbaar voorbeeld gegeven van hoe ineffectief gedrag ontstaat. Stel een echtpaar met een klein kind liggen ’s morgens vroeg in bed als de kleine begint te huilen. De man hoort het, maar heeft weinig zin om op te staan. Toch voelt hij aan dat hij eigenlijk wel het bed uit moet om te kijken wat er met de kleine aan de hand is. Dan bedenkt hij zich dat zijn vrouw het kind ook vast wel hoort. Waarom gaat zij er dan eigenlijk niet uit? Hij moet straks weer naar zijn werk. Gisteren was het laat geworden, dus hij kan wat slaap best gebruiken. Misschien blijft zij wel liggen om hem te testen. Als hij nu opstaat, doet ze het misschien een volgende keer weer. Hij blijft nog even liggen om te kijken of zij er uit gaat.

In plaats dat de man al tien minuten geleden uit zijn bed was gekomen om naar zijn kind te kijken, doet hij niets. Het bedenkt een excuus om niets te doen, en dat excuus heeft te maken met zijn vrouw, niet met hem. Bovendien projecteert hij allerlei negatieve gedachten op haar. Daarmee wordt zijn vrouw iemand die ze mogelijk helemaal niet is. Een vrouw die haar kind hoort huilen, maar gewoon blijft liggen en het aan haar hardwerkende man overlaat. Terwijl de realiteit kan zijn dat de vrouw altijd haar bed uit komt als ze haar kind hoort huilen, maar deze keer te vast in slaap is.

Deze beide vormen van ineffectief gedrag – je verantwoordelijkheid niet nemen en het bedenken van een excuus daarvoor en van iemand een negatief beeld vormen op basis van veronderstellingen – komen in de dagelijkse werkomgeving vaak voor. Teams van medewerkers kunnen weken, zelfs maanden bezig zijn met een opdracht zonder dat het tot concrete resultaten leidt. Er wordt niets op papier gezet. Ok, er wordt heel veel gesproken en er worden wat brain waves op flip-overs geschreven, maar concreet iets op papier, waarover de projectleden het met elkaar eens zijn, is er niet. Natuurlijk is daar een goede reden voor. De materie is erg complex en de projectleiding weet niet goed duidelijk te maken wat er nu precies van de groep verwacht wordt, zo vind men. Niemand neemt zijn verantwoordelijkheid. Want als je verantwoordelijkheid neemt, moet je concreet worden, moet je écht wat gaan doen. Als het concreet wordt, kan je het meten en kan je elkaar ergens op afrekenen. Je kunt iemand zelfs de schuld geven. Veel mensen vinden dat niet prettig en geven er daardoor de voorkeur aan om alles open te houden. We gaan er nog een keer met elkaar over praten. Maar niet concreet worden en niet je verantwoordelijkheid nemen, voelt ook niet goed. Je kunt immers niets tastbaars laten zien. En dus komt daar die andere ingebakken reflex om de hoek kijken: we bedenken een excuus waarom we niet concreet konden worden. Het lag niet aan ons.

Het tweede kenmerk van ineffectief gedrag is het projecteren van onze onmacht en frustratie op iets of iemand anders, zodat de schuld niet meer bij onszelf ligt. De reden dat de projectgroep geen voortgang boekt ligt natuurlijk aan het onmogelijke dat ons gevraagd wordt, die collega’s die het niet snappen of de onduidelijkheid die door de projectleiding veroorzaakt wordt. Er treedt een filter in werking dat onze mening over de oorzaak van ons verzaken (het niet nemen van onze verantwoordelijkheid) moet bevestigen. Alles dat onze mening bevestigt wordt door dat filter opgeslagen, alles dat het ontkent, vergeten en genegeerd. Kijk maar eens naar mensen die een conflict met elkaar hebben. Vaak zijn er twee totaal verschillende versies van de werkelijkheid ontstaan. De oorzaak is datzelfde filter.

Het niet nemen van verantwoordelijkheid, het bedenken van een excuus daarvoor en het mobiliseren van negatieve energie gericht op iets dat buiten onze invloedsfeer ligt, maakt mensen enorm ineffectief. Dat wil zeggen dat we met dit gedrag weinig klaar spelen. Het herkennen van dit gedrag bij jezelf of bij anderen kan een stap in de goede richting zijn om er wat aan te doen. Misschien iets voor het nieuwe jaar?